Gliwickie Metamorfozy"  Stowarzyszenie na Rzecz Dziedzictwa Kulturowego Gliwic
 

II Wielka Eskapada Metamorfoz

 

Henryków - Opactwo Cystersów

 
   www.gliwiczanie.pl

 

 

   Początki fundacji opactwa w Henrykowie to lata 1222–1228. Oficjalnym fundatorem był Henryk Pobożny. Po wizytacji opatów z Sulejowa i Koprzywnicy, kapituła generalna zakonu zezwoliła na założenie klasztoru i 28 maja 1227 do Henrykowa przybyło z Lubiąża dziewięciu mnichów z opatem Henrykiem.

 

   W porównaniu do innych opactw, Henryków był uposażony dość ubogo. Opactwo dysponowało zwartym obszarem wokół Henrykowa, posiadało tereny leśne w rejonie Starych Bogaczowic oraz Ząbkowic Śląskich, pojedynczą wieś (Osiek) pod Żmigrodem, a także pewne dobra w Wielkopolsce, na Opolszczyźnie i w ziemi krakowskiej. W celu powiększenia majątku klasztor wcześnie zaczął dokonywać zakupu gruntów. Był też dotowany przez książąt, duchowieństwo oraz rycerstwo. Pomyślny rozwój opactwa został przerwany przez najazd Mongołów w 1241 r., spalili oni klasztor, a majątek rozgrabili. 

 

   Zbiegli podczas najazdu mnisi powrócili i przystąpili do odbudowy. Trudnili się oni m.in. warzeniem piwa, młynarstwem, szewstwem i tkactwem. Dochody czerpano także z dziesięcin, czynszów, kopalń, zastawów dóbr i ceł. Ten spokojny okres trwał do XV wieku. Później klasztor doświadczył najazdów podczas wojen husyckich oraz napaści okolicznych magnatów. Pomimo tych ciężkich doświadczeń, cystersi henrykowscy przystąpili zarówno do odbudowy materialnych podstaw egzystencji, jak i wewnętrznego życia. Wtedy nadeszła reformacja. W protestanckim środowisku konwent powoli zamierał. W 1553 r. liczył on zdaniem badaczy zaledwie trzech, bądź nawet dwóch członków. Gdy już udało się zasilić konwent mnichami z innych klasztorów ożywić działalność gospodarczą, nastąpił okres wojny trzydziestoletniej (1618–1648). W czasie jej trwania opactwo w Henrykowie było kilkakrotnie najeżdżane przez wojska brandenburskie, szwedzkie i saskie, doznało straszliwych zniszczeń i po raz kolejny w swych dziejach popadło w ruinę. Jednak w latach 1656–1702 opatom Melchiorowi Welzelowi i Henrykowi Kahlertowi udało się przywrócić klasztor do stanu dawnej świetności. 

 

   W tym okresie klasztor w Henrykowie stał się również silnym ośrodkiem kontrreformacji. Przeprowadzono kompleksową przebudowę opactwa w stylu barokowym. Klasztor stał się prężnym ośrodkiem kultu Matki Bożej oraz szerzonego przez cystersów krzeszowskich kultu św. Józefa.

 

   Załamanie działalności przyniosły wojny prusko-austriackie trwające w latach 1740-1763, a ostatecznie kasata z 1810 roku. W 1863 r. Henryków został przejęty przez książąt z dynastii sasko-weimarskiej. W 1945 r. obiekty pocysterskie objęły władze polskie. Kościół klasztorny oraz północną część wschodniego skrzydła klasztoru przekazały one przybyłym do Henrykowa cystersom szczyrzyckim, którzy w 1953 r. utworzyli tutaj swoją placówkę. Obecnie w budynkach klasztornych mieszczą się: filia Wyższego Metropolitalnego Seminarium Duchowego we Wrocławiu, Dom Opieki Caritas p.w. św. Jadwigi i Katolickie Liceum Ogólnokształcącego. Kilka sal przeznaczono do zwiedzania. Klasztor otacza park z początku XVIII wieku.

 

   Kościół p.w. Wniebowzięcia NMP i Jana Chrzciciela powstawał etapami od 1241 roku. Obecny bogaty w dzieła sztuki wystrój wnętrza pochodzi z przełomu XVII i XVIII wieku.  

   Tzw "Księga henrykowska" czyli "Księga założenia klasztoru świętej Marii Dziewicy w Henrykowie" a w oryginale "Liber fundationis claustri sanctae Mariae Virginis in Heinrichow" to stustronicowa spisana po łacinie kronika opactwa. Powstała początkowo jako spis dóbr klasztornych. Część pierwsza powstawała w latach 1269–1273 i opisuje lata od fundacji klasztoru w 1227 do 1259, część druga doprowadza historię opactwa do 1310. 

 

   W zapiskach z 1270 zawiera ona zdanie, które jest uważane za najstarsze zapisane w języku polskim:

"Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai"

 

 

Materiały źródłowe:

http://www.szlakcysterski.org

 

Opracowanie: Małgorzata Malanowicz

 

Zdjęcia: "gliwiczanie"

 

kwiecień 2012